Je hebt een (lange) onregelmatige cyclus, een late of zelfs geen eisprong. De arts heeft tijdens een echo een krans van eicelblaasjes of ‘cystes’ gezien. Diagnose: PCOS. (Of tegenwoordig ook PMOS genoemd). Maar is dat wel zo? Het hangt ervan af wie het onderzoek doet en welke markers ze belangrijk vinden. De criteria verschillen namelijk tussen ziekenhuizen. Dat komt omdat PCOS geen ziekte is, maar een verzameling van symptomen. Een harde marker voor PCOS is een teveel aan testosteron. Dat kan uit een bloedtest blijken, of uit symptomen zoals haaruitval, baardgroei, of hardnekkige acne alsof je puberhormonen in de replay-stand staan. Maar zelfs dan is het niet altijd zwart-wit. Dus: heb je nu PCOS of speelt er iets anders? Tijd om de puzzelstukjes beter te bekijken!
Geen ovulatie = PCOS?
Je cyclus moet variëren tussen de 21 en 35 dagen vanaf de eerste dag van hevig bloeden. Goed om te weten, de dagen dat je een paar druppels bloed verliest voorafgaande aan je menstruatie (‘spotting’) tellen niet. Als je cycli langer zijn dan 35 of korter dan 21 dagen is de kans groot dat je niet ovuleert. Officieel heet dit een ‘anovulatoire cyclus’. Je hebt dan wel een bloeding maar je hebt geen eisprong gehad. Als dit een constant iets is, kan het een teken zijn dat je chronisch gestrest bent, te weinig eet, of het kan zijn dat je de hormonale aandoening PCOS hebt. (Lees ook dit blogartikel ‘wat je menstruatie over je vruchtbaarheid vertelt’.)
Wat betekent de term ‘PCOS’?
PCOS staat voor PolyCysteus Ovarium Syndroom, wat verwijst naar veel (poly) eicelblaasjes of cystes in je eierstokken. Maar wat houdt dat precies in? Normale eierstokken bevatten ovariële follikels. Dat zijn eigenlijk kleine, gezonde ‘cysten’. Elke maand groeien deze follikels, onder invloed van het FSH-hormoon. Eén follikel ontwikkelt zich tot een dominante follikel, groeit door en zorgt uiteindelijk voor de eisprong. De andere follikels stoppen dan met groeien.
Als er geen eisprong plaatsvindt, gebeurt dit proces niet zoals normaal. In plaats van één dominante follikel, blijven meerdere follikels een beetje doorgroeien, zonder dat er eentje de leiding neemt. Het resultaat? Meerdere kleine, onrijpe follikels die nu ‘cysten’ worden genoemd. Dit kun je zien op een echo.
Maar let op: dit betekent niet automatisch dat je PCOS hebt! PCOS kan niet worden vastgesteld op basis van alleen een echografie. Veel onrijpe follikels kunnen ook voorkomen bij vrouwen die aan de pil zijn, of bij vrouwen met een normale cyclus. Een echo laat een momentopname zien van één maand. Bovendien kan een echo een normaal beeld laten zien, terwijl er toch sprake is van PCOS. In die zin is de term ‘PCOS’ eigenlijk misleidend!
Twee soorten criteria: wat zijn de juiste?
De manier waarop PCOS vastgesteld wordt is nogal subjectief. Dit komt, zoals we hierboven al aanstipten, omdat het niet om een ziekte gaat, maar om een groep symptomen. Er zijn 2 verschillende criteria waar artsen mee werken: de Rotterdam Criteria en de AE-PCOS criteria.
De meest accurate: AE-PCOS criteria
Sommige artsen houden de AE-PCOS criteria aan (The Androgen Excess and PCOS Society criteria for the polycystic ovary syndrome’):
Heb je
- Een onregelmatige cyclus OF poly-cystische eierstokken op een echo
EN - verhoogde niveau’s van mannelijke hormonen in je bloed OF je hebt uiterlijke kenmerken hiervan (acne, haaruitval, baardgroei – yep, baardgroei!), plus er zijn geen aandoeningen die verhoogde niveau’s van mannelijke hormonen veroorzaken vastgesteld*.
—-> dan heb je volgens de AE-PCOS criteria PCOS.
De Rotterdam Criteria: waarom ze niet altijd accuraat zijn
Sommige artsen gebruiken de ‘Rotterdam Criteria’ om PCOS (Polycysteus Ovarium Syndroom) te diagnosticeren. Volgens deze criteria heb je al PCOS als je aan twee van de drie onderstaande punten voldoet:
- Een onregelmatige of helemaal geen cyclus.
- Polycysteuze eierstokken die zichtbaar zijn op een echo.
- Verhoogde niveaus van mannelijke hormonen in het bloed óf uiterlijke kenmerken daarvan (zoals acne of overmatige beharing), zonder dat er een andere oorzaak voor die verhoogde hormonen is vastgesteld*.
Klinkt simpel, toch? Maar hier zit het probleem: steeds meer experts zijn het erover eens dat deze criteria niet waterdicht zijn.
Stel, je voldoet aan punt 1 (onregelmatige cyclus) en punt 2 (polycysteuze eierstokken op een echo). Veel artsen bestempelen dit al als PCOS. Maar dat klopt niet altijd. Een onregelmatige cyclus kan door allerlei andere dingen veroorzaakt worden, en cysteuze eierstokken op een echo zeggen op zichzelf weinig, zoals je misschien al eerder hebt gelezen.
Punt 3 is cruciaal!
Heb je géén verhoogd testosteron (of symptomen hiervan) in combinatie met punt 1 of 2, dan is het zeer waarschijnlijk dat je verkeerd gediagnosticeerd bent en dus geen PCOS hebt! Maar je wordt wél met de verkeerde behandeling opgezadeld, en je bent je zorgen aan het maken om niets… Lekker dan!
De harde marker is een teveel aan testosteron!
Een van de belangrijkste signalen van PCOS is een overschot aan testosteron. PCOS draait in de kern om een verstoring in de ovulatie, waarbij je eierstokken te veel van dit hormoon aanmaken.
Normaal gesproken heb je als vrouw een klein beetje van die mannelijke hormonen nodig. Ze helpen namelijk bij de rijping van de follikels (de zakjes in je eierstokken waar eicellen in groeien). Die follikels maken vervolgens oestradiol aan, een belangrijk hormoon dat je baarmoederslijmvlies opbouwt. Dit proces is essentieel voor een gezonde cyclus.
Maar zoals met alles geldt: te veel is nooit goed! Als er een overmaat aan testosteron en androgenen in je lichaam aanwezig is, raakt je ovulatie geblokkeerd. Dit verstoort je cyclus, en zonder eisprong is er simpelweg geen kans om zwanger te worden.
Andere aandoeningen die verhoogde niveau’s van testosteron veroorzaken
Een teveel aan testosteron, is niet per se aan PCOS gerelateerd! De volgende oorzaken kunnen ervoor zorgen dat je teveel van dit mannelijke hormoon aanmaakt. Deze moeten dus eerst uitgesloten worden vóórdat je officieel het label ‘PCOS’ kan opgeplakt krijgen!
- Hoge prolactinespiegels in je bloed
Hoge prolactine (hyperprolactinemie) kan leiden tot hormonale disbalans en verhoogde testosteronniveaus. Prolactine remt namelijk de werking van de hypofyse, wat een kettingreactie veroorzaakt die invloed heeft op de productie van andere hormonen, zoals LH en FSH, wat indirect testosteron kan beïnvloeden. In dit blog over prolactine ga ik hier dieper op in. - Een te trage schildklierwerking (hypothyreoïdie)
Een trage schildklier kan de hormonale balans verstoren, wat kan leiden tot verhoogde testosteronniveaus. De schildklier heeft invloed op de hypofyse en kan zo de productie van geslachtshormonen indirect beïnvloeden. Lees over dit blog over de schildklier. - Na langdurig pilgebruik
Bij het gebruik van hormonale anticonceptie is het meestal zo dat de pil testosteron verlaagt, maar na het stoppen met de pil kan het lichaam tijdelijk een overschot aan androgenen (waaronder testosteron) aanmaken. Dit fenomeen heet post-pill androgen rebound. - Bepaalde medicatie voor psychische aandoeningen
Medicatie zoals antipsychotica kan prolactinespiegels verhogen (een bijwerking van deze medicijnen), wat indirect kan leiden tot verhoogde testosteronniveaus. Ook andere medicijnen kunnen de hormoonhuishouding beïnvloeden, maar dit verschilt per type. - (Zeldzame!) ziektes aan de hypofyse of bijnieren, zoals AGS
Het adrenogenitaal syndroom (AGS), ook bekend als congenitale bijnierhyperplasie (CAH), is een genetische aandoening waarbij de bijnieren te veel androgenen produceren. Dit is een zeldzame maar bekende oorzaak van verhoogde testosteronniveaus.
Andere oorzaken van een onregelmatige of uitblijvende cyclus:
- De overgang
- Borstvoeding
- Landurige chronische stress
- Overmatig sporten
- Niet genoeg eten
- Het nemen van bloeddrukmedicatie
PCOS en vruchtbaarheid
Is PCOS bij je vastgesteld volgens de E-PCOS criteria en wil je weten wat je kan doen? Lees mijn infoboek Fit for Fertility en neem een kijkje bij de protocollen in de Fertility App!
Conclusie
De diagnose PCOS wordt vaak snel gesteld, maar is niet altijd accuraat. Het is geen ziekte, maar een verzameling symptomen, waarbij verhoogd testosteron de belangrijkste marker is. Een onregelmatige cyclus en cystes op de eierstokken kunnen ook andere oorzaken hebben, zoals stress, een trage schildklier of langdurig pilgebruik.
Het is dus cruciaal om verder te kijken dan alleen een echo of een onregelmatige cyclus. Onnodig labelen met PCOS kan leiden tot verkeerde behandelingen en onnodige stress! Door goed geïnformeerd te zijn en verder onderzoek te doen, kun je beter begrijpen wat er écht aan de hand is en grip krijgen op je vruchtbaarheid.
REFERENTIES
– Lara Briden, Period repair manual
– The Androgen Excess and PCOS Society criteria for the polycystic ovary syndrome: the complete task force report – https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0015028208013927
– Are expanding disease definitions unnecessarily labelling women with polycystic ovary syndrome? – https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/28814559
