Ga je als vrouw steeds traject in en uit, zonder resultaat? Heb je herhaaldelijke miskramen gehad of lukt het gewoon niet om zwanger te worden? Misschien is het tijd om de aandacht te verleggen naar je partner. Ja, zelfs als zijn sperma ‘goed genoeg’ werd bevonden. Wist je dat het DNA van sperma meestal niet wordt getest in Nederland? Dat is best een gemiste kans, want verborgen schade in het sperma-DNA kan precies het probleem zijn waarom een gezonde, doorgaande zwangerschap uitblijft. Met een sperma-DNA-test krijg je eindelijk inzicht in de échte kwaliteit van zijn zaad. En dat inzicht kan jullie een hoop stress, geld en die eindeloze emotionele achtbaan besparen. Want aan DNA-fragmentatie kan je wel degelijk iets doen mits de man zijn voeding en lifestyle aanpast. Het is dus geen overbodige luxe om er even dieper in te duiken.
Misschien ligt het toch aan het sperma?
Het Oriënterend Fertiliteitsonderzoek (OFO) is vaak de eerste stap als je een vruchtbaarheidstraject instapt. Logisch, want je wil weten waarom zwanger worden nog niet lukt. Ook de man wordt hierin meegenomen – terecht, want hij levert 50% van de genetische input. Maar hier komt het: mannen krijgen vaak een oppervlakkige check. Ziet het sperma er goed uit onder de microscoop? Check. Is er genoeg van? Check. Geen grote afwijkingen? Check. Alles lijkt in orde.
Maar het DNA van de spermacellen? Dat wordt helemaal niet onderzocht. En dáár kan de sleutel liggen. Want zelfs als alles er prima uitziet, kan er in de kern – in het DNA – flinke schade zitten. En laat dát nu net bepalend zijn voor het succes van een IVF- of ICSI-traject (1-2). Zonder deze test blijf je misschien traject na traject doormaken zonder resultaat, met een emotionele achtbaan als bonus.
Maureen Baartman beschreef dit mooi in een artikel voor Nataal, een tijdschrift over pré- en postnatale zorg. Haar conclusie? Sperma-DNA-tests zijn de ontbrekende schakel in vruchtbaarheidsonderzoek. En laten we eerlijk zijn, het is toch gek dat we nog steeds blind varen op slechts de buitenkant? Tijd voor verandering! Hier de speerpunten van Maureen’s artikel:
DNA fragmentatie index
Het DNA van een spermacel bevindt zich in de kop. Tijdens de conceptie dient dat DNA te versmelten met het DNA van de eicel. Is het DNA beschadigd, dan levert dat problemen op.
Die beschadiging wordt uitgedrukt in DFI, ‘DNA Fragmentatie Index’. Is het DNA erg gefragmenteerd, of beschadigd, dan is de kans dat een vruchtbaarheidsbehandeling slaagt nihil. Natuurlijk is geen enkel DNA 100% perfect, overal komen kleine foutjes voor. Blijft dit onder de 15% dan is er niks aan de hand. Komt het echter boven de 30% uit, dan kun je zo goed als met zekerheid stellen dat een traject starten verspilde moeite is. Het slagen daarvan hangt namelijk sterk af van de gezondheid van het sperma DNA. Een sterk beschadigde spermacel, kán wel een eicel bevruchten, maar de kans op een miskraam is dan wel hoog.
Is de DFI hoger dan 25%, dan wordt sowieso ICSI verkozen boven IVF. Bij ICSI (Intra Cytoplasmatische Sperma Injectie) wordt een enkele spermacel direct in een eicel geïnjecteerd. Echter, in de standaardprocedure van ICSI wordt de spermacel niet specifiek onderzocht op DNA-fragmentatie voordat deze wordt gebruikt. De selectie van spermacellen voor ICSI is meestal gebaseerd op uiterlijke kenmerken zoals vorm en beweeglijkheid, niet op genetische integriteit. Er zijn geavanceerdere technieken beschikbaar, zoals de High-Resolution Sperm Selection (HRSS) en Magnetic-Activated Cell Sorting (MACS), die kunnen helpen om spermacellen met minder DNA-fragmentatie te selecteren. Deze methoden zijn echter niet standaard en worden niet in alle klinieken aangeboden. Volgens mijn laatste bronnen worden ze aangeboden in Spanje (Instituto Bernabeu en Clinica Tambre in Madrid), Griekenland (Embryoclinic in Thessaloniki en emBIO Medical Center in Athene) en Tsjechië (UNICA Clinics, met locaties in Praag en Brno). Niet bij de deur dus…
Komt de meting op meer dan 50% uit, dan wordt TESE/ICSI aangeraden(3). Bij dat laatste halen ze de spermacellen direct uit de testikels, in plaats van dat het op de bekende wijze naar buiten komt. Op die manier is er minder kans dat de spermacellen beschadigd raken.
Wetenschap
Ondanks dat deze sperma-DNA test nog niet in Nederland uitgevoerd wordt, zijn er meerdere onderzoeken die uitwijzen hoe belangrijk de gezondheid van het DNA is wanneer het op fertiliteit aankomt. De Queen’s University in Belfast deed wetenschappelijk onderzoek(3) onder 339 paren die onverklaard onvruchtbaar waren en IVF ondergingen. Wat bleek? Maar liefst 41 procent van de mannen bleek te sterk gefragmenteerd sperma-DNA te hebben. En ook uit Zweeds onderzoek(4) op hetzelfde gebied bleek dat 26 procent van de mannen hiermee kampten. Wordt de vrouw vaak binnenstebuiten gekeerd als het om onverklaarbare onvruchtbaarheid aankomt, uit deze onderzoeken blijkt dus dat bij een groot aantal koppels juist de mán verminderd vruchtbaar is.
Hoe testen?
Zoals gezegd wordt de sperma-DNA test nog niet uitgevoerd in Nederland. Hij is nog niet gestandaardiseerd en gevalideerd voor Nederlandse begrippen, ondanks het feit dat meerdere kleinere onderzoeken laten zien dat hij absoluut van waarde is. Voordat de test in Nederland gebruikt kan worden, moet hij eerst een grootschalig klinisch onderzoek ondergaan. In andere Europese landen wordt er al wel met de sperma- DNA test gewerkt. De meest betrouwbare test is de SCSA-test. Hij voldoet aan alle eisen van een gestandaardiseerde test: nauwkeurig, reproduceerbaar, tijd,- en kosteneffectief en redelijk makkelijk uit te voeren. Het sperma wordt ingevroren, op ijs, naar het lab in Kopenhagen gestuurd, waar het direct getest wordt. Qua kosten moet je rond de 300 euro rekenen. Veel Nederlandse koppels wijken uit naar Duitsland, omdat daar de test al wel gebruikt wordt. Vaak komen zij terecht bij dr. Scholtes van het IVF-centrum in Düsseldorf. Ook in België wordt de SCSA-test uitgevoerd, dan moet je bij het UZ Leuven, UZ Brussel of UZ Antwerpen zijn.
Tot zover de speerpunten van Maureen.
Wat kan je doen?
Met een sperma-DNA-test los je het probleem niet meteen op, maar het geeft je wel duidelijkheid. En dat is al goud waard, toch? Als uit de test blijkt dat het sperma-DNA zwaar beschadigd is, weet je in ieder geval waar je staat. Dat inzicht kan je behoeden voor eindeloos veel teleurstellende trajecten, emotionele achtbanen, en onnodige kosten.
Een zaadcel doet er ongeveer 75 dagen over om volledig uit te rijpen. De keuzes die je vandaag maakt, hebben dus invloed op de zaadcellen van over ongeveer drie maanden. (1) Uit onderzoek weten we dat voldoende antioxidanten (2), omega 3-vetzuren (DHA) (3), actieve B-vitaminen, zink en selenium bijdragen aan een gezonde spermatogenese en helpen beschermen tegen oxidatieve stress, één van de belangrijkste oorzaken van DNA-schade in zaadcellen. (4)
Voeding
Je vindt deze voedingsstoffen onder andere in:
- Groene bladgroenten, broccoli en peulvruchten (folaat)
- Vette vis zoals haring, sardines en wilde zalm (DHA, antioxidanten)
- Vlees, eieren en zuivel (vitamine B12)
- Pompoenpitten, oesters en rundvlees (zink)
- Vis, eieren en paranoten (selenium)
- Kleurrijke groenten, fruit, kruiden en specerijen (antioxidanten en polyfenolen)
Daarnaast blijven de basisprincipes misschien ook belangrijk! Niet roken, matig zijn met alcohol, voldoende slapen, regelmatig bewegen en oververhitting van de zaadballen zoveel mogelijk vermijden. (5)
Supplementen
Omdat al deze voedingsstoffen (o.a. antioxidanten, B-vits, DHA) samenwerken, heb ik ze gecombineerd in Supple Fertility Essentials. Een basisformule met precies die voedingsstoffen die een rol spelen bij de aanmaak en bescherming van eicellen én zaadcellen. Alle hoeveelheden zijn op elkaar afgestemd.
REFERENTIES
(1) Amann RP. The cycle of the seminiferous epithelium in humans: a need to revisit? Journal of Andrology. 2008. De vorming van een zaadcel duurt gemiddeld 74 dagen, plus nog een kleine twee weken rijping in de bijbal. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.2164/jandrol.107.004655
(2) Nguyen ND, Le MT, e.a. Micronutrient supplements as antioxidants in improving sperm quality and reducing DNA fragmentation. Basic and Clinical Andrology. 2023;33:23. Na drie maanden suppletie daalde de DNA-fragmentatie-index gemiddeld van 45,6% naar 34,8%. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10500740/
(3) Falsig AL, e.a. The influence of omega-3 fatty acids on semen quality markers: a systematic PRISMA review. Andrology. 2019. In drie van de vier gerandomiseerde studies verbeterde suppletie met DHA (of EPA plus DHA) minstens één zaadkwaliteitsmarker. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/andr.12649
(4) Aitken RJ, Smith TB, Jobling MS, Baker MA, De Iuliis GN. Oxidative stress and male reproductive health. Asian Journal of Andrology. 2013;16(1):31-38. Over oxidatieve stress als belangrijke oorzaak van DNA-schade in zaadcellen. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3901879/
(5) Impact of lifestyle and environmental factors on fertility. Current Opinion in Urology (2025). Roken verhoogt de DNA-fragmentatie met ongeveer 10%, chronisch alcoholgebruik in vergelijkbare mate; overgewicht en een verhoogde scrotumtemperatuur verstoren de spermatogenese. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC12517729/
