Wil jij jezelf zo goed mogelijk voorbereiden voor een geslaagde innesteling, voor een embryo ‘dat blijft plakken’? Niet pas tijdens de wachtweken, maar juist ervóór kun je een wereld van verschil maken. Want de kans dat een embryo zich succesvol nestelt, hangt af van veel meer dan alleen het ‘juiste moment’. Denk: een rustig immuunsysteem, hormonale balans, de voorraadkast van je cellen gevuld met de juiste nutriënten én voldoende energie op celniveau. En dat zijn dingen die je niet last-minute regelt, daar wil je idealiter al een paar maanden van tevoren mee aan de slag gaan.
GOED OM TE WETEN In dit artikel focussen we op die drie maanden vóór de innesteling. Zit je in de wachtweken en benieuwd naar wat je NU kan doen? Lees eerst dit blog: Innesteling ondersteunen tijdens de wachtweken: wat kun je doen?
Voor je aan de slag gaat
Er is iets wat ik vooraf je graag wil meegeven. Misschien wel het belangrijkste van dit hele artikel. Als je straks met deze tips aan de slag gaat en de innesteling lukt alsnog niet, wees dan alsjeblieft lief voor jezelf. Je kunt veel doen om je lichaam te ondersteunen, maar niet alles ligt binnen je invloed. Mijn wens is dat deze informatie je meer rust en vertrouwen geeft, niet meer druk. Je hoeft dit niet perfect te doen. En je bent zéker niet tekortgeschoten als het ondanks je inzet niet lukt.
Over de juiste vetten, antioxidanten & methylatie
Waarom zijn de juiste vetten belangrijk voor je innesteling?
De juiste vetten helpen je celmembranen soepel en sterk te houden. Dat is belangrijk voor de communicatie tussen eicel, embryo en baarmoederslijmvlies tijdens bevruchting en innesteling.
De juiste vetten vormen letterlijk de bouwstenen van je celmembranen. Dat zijn de dunne vliesjes die iedere cel omringen en regelen wat een cel binnenkomt, verlaat en hoe hij communiceert met andere cellen.
Je kunt je voorstellen dat het uitmaakt van welk materiaal zo’n celmembraan is opgebouwd. De vetten die je dagelijks eet, worden namelijk ingebouwd in die membranen. Gezonde vetzuren, zoals omega 3-vetzuren, helpen je celmembranen soepel te houden. Transvetten en sterk verhitte of geoxideerde plantaardige oliën doen juist het tegenovergestelde: zij kunnen celmembranen stijver en minder flexibel maken.
Dat is ook belangrijk voor je vruchtbaarheid. De celmembranen van eicellen, zaadcellen én de cellen van het baarmoederslijmvlies worden allemaal opgebouwd uit de vetten die je via je voeding binnenkrijgt.
Neem de bevruchting. Hoe soepeler het celmembraan van een eicel, hoe gemakkelijker een zaadcel ermee kan versmelten. Ook na de bevruchting blijven soepele celmembranen belangrijk. Ze ondersteunen de communicatie tussen de zich delende embryocellen en zorgen voor een efficiënte uitwisseling van voedingsstoffen en afvalstoffen. Precies de omstandigheden waarin een embryo zich optimaal kan ontwikkelen.
Goede vetten doen bovendien meer dan alleen bouwen, ze beschermen ook. Ze maken celmembranen niet alleen soepel, maar ook beter bestand tegen beschadiging. Daar spelen antioxidanten vervolgens weer een belangrijke rol bij.
Wat doen antioxidanten bij de innesteling?
Antioxidanten helpen je eicel, embryo en baarmoederslijmvlies beschermen tegen een teveel aan oxidatieve stress. Ze laten een embryo niet magisch “plakken”, maar ondersteunen wel een rustiger en gezonder celmilieu.
Antioxidanten beschermen je eicel, je embryo en je baarmoederslijmvlies tegen een teveel aan oxidatieve stress veroorzaakt door vrije radicalen.
Vrije radicalen zijn overigens niet de vijand. Je lichaam maakt ze de hele dag door aan als normaal onderdeel van je stofwisseling. Sterker nog, in kleine hoeveelheden zijn ze onmisbaar. Ze spelen een rol bij de eisprong, celdeling, bloedvatvorming en zelfs bij de innesteling. Zoals zo vaak draait het dus om balans. Te weinig activiteit is niet wenselijk, maar een teveel evenmin.
Daarom beschikt je lichaam over een uitgebreid antioxidantensysteem dat vrije radicalen voortdurend onder controle houdt. Dat systeem kan zijn werk alleen goed doen als het voldoende bouwstoffen krijgt uit je voeding. Denk aan mineralen, eiwitten, goede vetten en kleurrijke groenten en fruit die rijk zijn aan polyfenolen en andere beschermende plantenstoffen.
Het liefst heb je die al in je cellen ingebouwd zitten een hele tijd vóórdat je een terugplaatsing krijgt of conceptie plaatsvind.
Wat gebeurt er bij te veel oxidatieve stress?
Bij te veel oxidatieve stress kunnen celmembranen, mitochondriën, eiwitten en DNA beschadigd raken. Goede vetten en antioxidanten werken daarom samen: de een bouwt sterke membranen, de ander helpt ze beschermen.
Wanneer de hoeveelheid vrije radicalen groter wordt dan je antioxidantensysteem aankan, ontstaat oxidatieve stress.
Celmembranen zijn daarbij extra kwetsbaar, omdat ze voor een groot deel uit vetten bestaan. Een voedingspatroon met veel gefrituurde producten, fastfood, koek, gebak en andere sterk bewerkte vetten levert relatief veel vetten aan die gemakkelijker oxideren. Tegelijkertijd bevat zo’n eetpatroon vaak juist minder beschermende stoffen, zoals polyfenolen, vezels, mineralen en gezonde vetzuren.
Wanneer vetten in een celmembraan oxideren, blijft de schade vaak niet beperkt tot één plek. Eén beschadigd vetzuur kan weer nieuwe oxidatie in de omgeving uitlokken. Je kunt het vergelijken met een kettingbotsing op de snelweg: één auto remt abrupt, waarna de auto’s erachter elkaar raken. Op celniveau kan oxidatie zich op een vergelijkbare manier uitbreiden. Daarbij kunnen vetten, eiwitten, mitochondriën en DNA beschadigd raken.
Daarom is die bescherming tijdens de innesteling juist zo belangrijk. De innesteling is een verfijnd samenspel tussen het embryo, het baarmoederslijmvlies, de bloedvaten en het immuunsysteem. En wanneer oxidatieve stress te hoog oploopt, ontstaat er als het ware ruis op de lijn. Dan kunnen celmembranen, mitochondriën, eiwitten en zelfs het DNA beschadigd raken, waardoor het baarmoederslijmvlies minder optimaal kan functioneren.
Studies koppelen een verstoorde antioxidantbalans en verhoogde oxidatieve stress aan problemen met innesteling en een minder gunstig verloop van de vroege zwangerschap (1). Het bewijs is niet altijd van de hoogste kwaliteit, dus je kunt niet zeggen: “neem antioxidanten en de innesteling lukt.” Maar de rode draad is wel duidelijk: voor voortplantingsprocessen is een goede redoxbalans essentieel.
Wat is methylatie en waarom telt het bij de innesteling?
Methylatie is het proces waarmee je lichaam onder andere je DNA correct afleest en herstelt, en het draait op actief folaat en de andere B-vitamines in hun werkzame vorm.
Misschien heb je er nog nooit van gehoord, maar geloof me: je lichaam is er elke seconde van je leven mee bezig. Methylatie is een soort innerlijk aan- en uitschakelsysteem dat bepaalt welke stukjes DNA ‘aan’ gaan, en welke juist niet. Superbelangrijk dus, net als ademhalen of water drinken.
Tijdens de celdeling zorgt methylatie ervoor dat je DNA correct wordt afgelezen en aangepast. En dat is vooral cruciaal bij de rijping van eicellen en zaadcellen. Want daar gebeurt het allemaal: het DNA wordt gesplitst en opnieuw opgebouwd.
Gaat daar iets mis? Dan kunnen er foutjes in het genetisch materiaal sluipen, wat de kans op een gezonde innesteling flink verkleint. Soms nestelt een embryo zich dan wel, maar blijft het niet zitten, met een vroege miskraam tot gevolg. Kortom: zonder goede methylatie geen goede start. En dat maakt het zó belangrijk bij een kinderwens.
Wat veel mensen niet weten: ongeveer 1 op de 2 mensen heeft een genetische variant die het methylatieproces vertraagt (2). Je lichaam doet dus wel z’n best, maar kan z’n werk simpelweg minder goed doen. Gelukkig heb jij via leefstijl en voeding wél invloed op hoe goed je lichaam dit proces kan ondersteunen.
👉🏻 Praktisch: De basis voor methylerende stoffen, soepele celwanden en voldoende antioxidatieve bescherming leg je op je bord: met gevarieerde voeding, goede vetten en groenten in alle kleuren. Supplementen zijn de kers op de taart, nooit de taart zelf.
Wil je in de honderd dagen voor je eisprong gericht aanvullen, dan is het belangrijk om niet zomaar allerlei losse supplementen te stapelen. In mijn praktijk zie ik regelmatig dat vrouwen met de beste bedoelingen verschillende supplementen combineren, met stoffen in minder goed opneembare vormen of met hoeveelheden die bij elkaar opgeteld nét te veel worden. Ze lezen hier iets over het ene potje, daar weer iets over B12 of NAC, en voor je het weet staat er een hele batterij supplementen op het plankje. Bij antioxidanten, actieve B-vitamines en mineralen geldt: meer is niet altijd beter. Te veel kan je systeem juist verder ‘aan’ zetten, en op de lange termijn wil je dat liever niet. Daarom heb ik de bouwstenen die ik het belangrijkst vind voor vruchtbaarheidsprocessen — antioxidanten, de juiste vetzuren, actieve B’s en magnesium — in het Fertility Essentials pakket bewust op elkaar afgestemd: in goed opneembare vormen en in doseringen die bij elkaar passen. Maar ook dan blijft hetzelfde uitgangspunt gelden: begin bij je bord, want een potje maakt een rommelige basis niet goed!
Over chronishe stress & innesteling
Hoe beïnvloedt chronische stress je innesteling?
Chronische stress zet je lichaam in de overlevingsstand, en in die stand krijgt zwanger worden even geen voorrang.
Cortisol, het stresshormoon, is een onmisbare speler in je dagelijkse leven. Zonder cortisol zou je je bed niet uit kunnen komen! Het is het hormoon van de actie. Moet je een tandje bijzetten? Dan steekt je lichaam een handje toe met extra cortisol. Het probleem begint echter als je cortisolspiegel langdurig verhoogd blijft, en dat is precies wat er gebeurt bij chronische stress.
Hier komt het interessante deel: onder aanhoudende stress geeft je lichaam voorrang aan je stresshormonen boven je geslachtshormonen. Je kunt cortisol en progesteron zien als twee gasten die een aanvraag doen voor hetzelfde krappe budget, en zodra je lijf in de overlevingsstand staat, gaat cortisol voor.
Daar komt bij dat chronische stress via je hypothalamus de aansturing van je eierstokken tempert, waardoor je eisprong, en het gele lichaam dat daarna je progesteron maakt, minder krachtig worden. Het gevolg is minder progesteron, en laat dat nou net het hormoon zijn dat je baarmoederslijmvlies opbouwt en laat uitrijpen.
Daarom is rust in deze fase minstens zo belangrijk als progesteron-op-voorschrift (utrogestan bv): je pakt de oorzaak aan, niet alleen het gevolg. Ontspanning is key dus. En nee, dat betekent niet dat je ‘schuld’ hebt als je gespannen bent of ontspannen niet dadelijk lukt. Een kinderwenstraject ís spannend. Het gaat er niet om dat je altijd zen bent, maar dat je je lichaam af en toe weer een signaal van rust & veiligheid geeft.
Waarom is progesteron zo belangrijk?
Progesteron bouwt je baarmoederslijmvlies op, laat het uitrijpen en houdt een pril embryo veilig; zonder eisprong maak je het niet aan.
Als je het mij vraagt, is ontspannen één van de belangrijkste dingen die je kunt doen (of leren!) als je zwanger wilt worden. Voeding, mindset, beweging — het is allemaal belangrijk, maar zonder ontspanning kom je niet ver.
Hoe meer ontspannen je bent, hoe beter progesteron z’n werk dan doen. Progesteron is essentieel voor de rijping van het baarmoederslijmvlies, zodat een eitje goed kan innestelen.
En er is meer: zodra je eitje eenmaal is ingenesteld, zorgt progesteron ervoor dat het baarmoederslijmvlies intact blijft. En het speelt een belangrijke rol in de aanleg van de placenta.
Als je progesteronspiegel drastisch daalt, wordt het baarmoederslijmvlies — met eitje en al — afgestoten, en voilà, daar heb je je menstruatie of vroege miskraam. In een traject krijg je daarom vaak synthetische progesteron (zoals utrogestan) toegediend.
Wat veroorzaakt chronische stress?
Als je lijf en kop altijd ‘aan’ staat, is het bijna onmogelijk om tijdens de wachtweken ineens zen te zijn. In mijn praktijk zie ik vaak dat vrouwen het contact met hun lichaam zijn kwijtgeraakt — echte ontspanning? Die voelt dan heel ver weg.
Je hebt stress en… nou ja, stress. We kennen allemaal de externe stressfactoren wel: bijvoorbeeld die baas die op je nek zit, gezeur in de familie, een relatie die energie vreet. En ja, langdurige trajecten kunnen ook flink wat emotionele en mentale stress opleveren. Maar naast die externe stress zijn er ook interne stressfactoren. Denk aan langdurige virusbelastingen of darmproblemen zoals schimmels, parasieten of een hyper-doorlaatbare darm.
Als je te maken hebt met één of meerdere van deze oorzaken en ze blijven aanhouden zonder oplossing, dan wordt je voortplantingssysteem op een lager pitje gezet. In plaats daarvan gaat je stress-systeem op ‘aan’. Je merkt het vaak aan een paar dingen: je slaapt slechter, je voelt je vermoeid, en je snakt naar koffie om de dag door te komen. Helaas maakt koffie de boel alleen maar erger, want cafeïne zorgt voor nog meer cortisolproductie, en daar heb je er al meer dan genoeg van!
Ontspannen moet je soms opnieuw leren, door eerlijk te kijken naar wat jou stress geeft (werk, relaties, de kinderwens zelf) en daar ook écht iets mee te doen.
Milieu van je baarmoeder
Wat maakt de baarmoeder een goede plek voor de innesteling?
Een gastvrije baarmoeder heeft een goed uitgerijpt slijmvlies, een goede doorbloeding, een gezond microbioom en zo min mogelijk verstorende stoffen.
Het milieu of omgeveing waar een embryo zich gaat nestelen is superbelangrijk.
Het baarmoederslijmvlies moet voldoende uitgerijpt zijn. De omgeving waarin een embryo zich gaat innestelen, is superbelangrijk. Het baarmoederslijmvlies moet goed uitgerijpt zijn, en dat gebeurt onder invloed van progesteron, met zo’n 100 dagen voorbereiding!
Een goede doorbloeding van je baarmoeder is van groot belang. De haarvaatjes moeten goed doorbloed zijn, zodat ze nutriënten goed kunnen aanleveren en toxines afvoeren. En daar komt chronische stress weer om de hoek kijken! Stress maakt je bloed dikker, wat de doorbloeding verslechtert. Dus, tijd om te relaxen! En vergeet niet voldoende te drinken; water is perfect, bij voorkeur met toegevoegde mineralen. Andere dranken bespreek ik in het stappenplan ‘voorbereiden op innesteling’. Spoiler: caffeine is een no-go. Verder verbeteren bepaalde yogaoefeningen ook de doorbloeding van je bekken.
Het microbioom moet op orde zijn. Tegenwoordig kan je met een zogenaamde ReceptIVFity test van tevoren beter inzicht krijgen in de kans van slagen van een IVF- of ICSI-poging (3). Wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat de samenstelling van bacteriën in de vagina (het vaginale microbioom) belangrijk is voor de kans op zwanger worden.
De test kan een hoge, midden en lage score opleveren. Bij een hoge score is de kans op zwangerschap hoog (52,6%). Bij een midden score is de kans op zwangerschap 23,6%. Een lage score houdt in dat de kans op een zwangerschap na IVF- of ICSI laag is (5,9%).
Waar het ziekenhuis nog geen uitsluitsel over geeft is hoe je een ongunstige uitslag kan beïnvloeden. Da’s jammer, want uit ervaring weet ik dat vrouwen met een lage score wél degelijk hun kansen kunnen verbeteren. Een alkalisch voedingspatroon, en bepaalde supergreens en de juiste probiotica kan je vaginale microbioom positief beïnvloeden (zie stappenplan darmen).
Liever geen zware metalen.
Er is onderzoek dat in die richting wijst: in een studie bij vrouwen met onverklaarde infertiliteit werd tijdens de innestelingsfase vaker cadmium in het endometrium gevonden dan bij vruchtbare vrouwen (4). Ook in celonderzoek zie je dat zware metalen zoals lood en koper processen kunnen verstoren die belangrijk zijn voor een ontvankelijk baarmoederslijmvlies, zoals decidualisatie, celherstel en embryo-adhesie (5). Het bewijs is dus nog niet hard genoeg om te zeggen: “zware metalen veroorzaken innestelingsfalen”, maar ze passen wel in het rijtje factoren die je liever zo laag mogelijk houdt.
Er is bovendien een interessante link met het microbioom. Zware metalen kunnen de samenstelling van de darmflora verstoren (6) en lijken selectiedruk te geven aan bacteriën die beter tegen metalen kunnen. En vaak wil je juist niet dat díe groepen de overhand krijgen (7). Daarom werk ik liever breed: minder blootstelling waar mogelijk, voldoende vezels, kleurrijke voeding, een goede mineralenstatus en goed geteste binders zoals bepaalde algen of vezels.
De celcommunicatie moet op orde zijn. Zoals je eerder al hebt gelezen, spelen de juiste vetten een belangrijke rol voor je cellen. Maar vetten zijn niet het hele verhaal. Ook suikerstructuren op cellen spelen mee in die communicatie. En nee, dan heb ik het niet over geglazuurde donuts of boterbabbelaars.
Je lichaam gebruikt bepaalde suikerbouwstenen om glycanen te maken: kleine suikerketens die vastzitten aan eiwitten of vetten op het oppervlak van cellen. Je kunt ze zien als antennes, naamkaartjes of herkenningscodes. Ze helpen cellen om elkaar te herkennen, signalen door te geven en op het juiste moment wel of niet aan elkaar te hechten.
Voor vruchtbaarheid is dat interessant, omdat innesteling niet alleen draait om een goed embryo en een mooi opgebouwd baarmoederslijmvlies. Vlak voordat een embryo kan aanhaken, moeten embryo en baarmoederslijmvlies als het ware met elkaar “overleggen”. Die communicatie speelt mee bij de ontvankelijkheid van het slijmvlies, de eerste hechting van het embryo en de ontwikkeling van een omgeving waarin het embryo verder kan groeien.
De bouwstenen voor die glycanen worden ook wel essentiële suikers genoemd, en die vind je in voeding die je misschien niet wekelijks op tafel zet. Denk aan shiitake, zeewier, cranberry’s, bottenbouillon of schaal- en schelpdieren. En precies daarom ben ik zo’n voorstander van gevarieerde voeding.
👉🏻 In de App vind je recepten op basis van deze suikers. Njam!
De temperatuur moet op orde zijn. Zowel in de Chinese als de Ayurvedische geneeskunde wordt het belang van een ‘warme’ baarmoeder benadrukt. En ja, dat kun je letterlijk nemen! Een juiste lichaamstemperatuur is cruciaal.
Chronische stress of een traag werkende schildklier kunnen leiden tot een verlaagde lichaamstemperatuur, wat niet bepaald het optimale klimaat voor een zwangerschap creëert. Chronische stress of een te traag werkende schildklier veroorzaakt vaak een verlaagde lichaamstemperatuur, waardoor er geen optimaal klimaat voor een zwangerschap is.
Met een ‘warme baarmoeder’, wordt in de TCM en ayurveda ook vaak je spijsverteringsvuur bedoeld. Of dat wel naar behoren ‘brandt’. Is dat namelijk niet het geval, dan kost het je lichaam meer energie om bijvoorbeeld rauwkost af te breken. In plaats daarvan kost het je lichaam juist energie.
Warm eten kan helpen om energie te besparen dat nu naar het voortplantsingsysteem kan gaan. Een kom yoghurt, recht uit de koelkast, of smoothie van bevroren vruchten of groenten is in dat opzicht één van de minst gepaste ontbijtjes. Hier lees je meer over het belang van een warme baarmoeder en welke voeding je daarbij kan helpen.
Samenvatting
Wat kan je doen om de innesteling te bevorderen?
Begin niet met de supplementen, begin met rust en regelmaat. Ik weet hoe verleidelijk het is om steeds te denken: misschien moet ik nóg iets doen. Nog een potje, nog een test, nog een protocol. Maar soms ontstaat er juist ruimte als je het eenvoudiger maakt. Niet perfecter, maar rustiger.
Want je lichaam kan zich het beste voorbereiden wanneer het niet continu in de overlevingsstand staat. Ruimte maken, minder hollen en je zenuwstelsel af en toe een seintje van veiligheid geven is geen bijzaak. Het is de basis waarop de rest pas echt kan werken.
Daaronder ligt je voeding, en die mag gevarieerd en kleurrijk zijn. Liefst niet ijskoud als je al een koukleum bent, maar warm en voedend. De goede vetten voor soepele celwanden, een bord vol groente in allerlei kleuren voor de antioxidanten, en volwaardige, onbewerkte producten die je methylatie voeden met actief folaat en de andere B-vitamines. Niet als streng schema, wel als een manier van eten waar je lijf de bouwstenen uit haalt die het in deze fase van voorbreiding goed kan gebruiken. Heb je behoefte aan inspiratie, dan staan de recepten in het App-membership voor je klaar, zodat je niet elke avond opnieuw hoeft te bedenken wat er morgen op je bord komt.
En dan pas de kers op de taart: supplementen. Wil je in de honderd dagen voor je eisprong gericht aanvullen, dan vind je die bouwstenen gebundeld in het Fertility Essentials pakket: een multivitamine met methylerende B-vitamines, antioxidanten, omega-3 en magnesiumbisglynaat, het ontspanningsmineraal. Maar het blijft precies dat, een aanvulling op je bord en niet de vervanging ervan. Soms is het beste advies zelfs om even niets toe te voegen en gewoon te vertrouwen dat je lichaam een hoop zelf kan.
Inspiratie nodig? In het App-membership vind je het volledig stappenplan ter voorbereiding op een innesteling / terugplaatsing; met fertility yoga die je helpen je hoofd wat stiller te maken en je bekken te ontspannen, recepten, reprogram-track voor innesteling en nog veel meer.
Veelgestelde vragen
Hoe kan ik de kans op innesteling zelf verbeteren?
Je grootste invloed zit in de weken en maanden vóór de innesteling: goede vetten en antioxidanten uit gevarieerde voeding, je stress verlagen, voldoende drinken en je doorbloeding op peil houden. Niet als afvinklijst, maar als een lichaam dat je goed voedt en rust gunt.
Hoe lang van tevoren begin je met voorbereiden?
Je eicellen rijpen in de circa 100 dagen voor je eisprong, en zaadcellen in ongeveer 75 dagen. Wie een paar maanden de tijd neemt, geeft die cellen de beste omstandigheden mee.
Welke voeding ondersteunt de innesteling?
Denk aan goede vetten (vette vis, olijfolie, avocado), groente in veel kleuren voor de antioxidanten, en volwaardige, onbewerkte voeding. Transvetten en sterk bewerkte producten laat je liever staan. Zie de wel/niet tabel.
Speelt stress echt een rol bij de innesteling?
Aanhoudende stress kan je cyclus en je progesteron beïnvloeden en je doorbloeding verminderen. Dat betekent niet dat stress onvruchtbaarheid veroorzaakt, wel dat rust in deze fase de moeite waard is.
Heb ik supplementen nodig voor een goede innesteling?
Supplementen zijn de kers op de taart, niet de taart. De basis is voeding, rust en leefstijl. Soms is gericht aanvullen zinvol. DHA, een multi met actieve B’s, antioxidanten en magnesium kunnen ondersteunen.
REFERENTIES
(1) Redoxbalans en de vroege ontwikkeling — review in Reproduction (2022). Vindplaats: https://rep.bioscientifica.com/view/journals/rep/164/6/REP-22-0121.xml
(2) MTHFR-varianten en methylatie, o.a. onderzoek bij (sub)fertiele populaties (PMC9405832): een aanzienlijk deel van de mensen draagt minstens een variant van het MTHFR-gen die de omzetting van folaat kan vertragen. Vindplaats: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9405832/
(3) R. Koedooder e.a. (2019), The vaginal microbiome as a predictor for outcome of in-vitro fertilization with or without intracytoplasmic sperm injection, Human Reproduction (Erasmus MC). De basis onder de ReceptIVFity-scores: bij een hoge score is de zwangerschapskans na terugplaatsing 52,6%, bij midden 23,6% en bij laag 5,9%. Vindplaats: https://academic.oup.com/humrep/article/34/6/1042/5479961
(4) Tanrıkut E, Karaer A, Celik O, et al. Role of endometrial concentrations of heavy metals (cadmium, lead, mercury and arsenic) in the aetiology of unexplained infertility. European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology, 2014.
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301211514003145
(5) Pérez-Debén S, et al. Copper and lead exposures disturb reproductive features of primary endometrial stromal and epithelial cells. Reproductive Toxicology, 2020.
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0890623820300125
(6) Rezazadegan M, et al. Major heavy metals and human gut microbiota composition: a systematic review with nutritional approach. Journal of Health, Population and Nutrition, 2025.
https://link.springer.com/article/10.1186/s41043-025-00750-4
(7) Gillieatt BF, et al. Unravelling the mechanisms of antibiotic and heavy metal resistance co-selection in environmental bacteria. FEMS Microbiology Reviews, 2024.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11253441/
